Prof.
Ə.B.Qubatov,
Azərbaycan Dillər Universiteti
Realilər xalq dili sözləri olub, coğrafi mühitə, mədəniyyətə, maddi məişətə,
yaxud xalqa, millətə, ölkəyə aid əşya, anlayış və hadisələrin adlarıdır, yerli
və tarixi koloritin daşıyıcılarıdır. Bu leksik vahidlərin başqa dillərdə
qarşılığı yoxdur.
Realilərin milli mənsubiyyəti olur, hansı xalqın dilində yaranıbsa, o xalqa da
mənsub olur. Başqa xalqların dillərinə ədəbiyyat və kütləvi informasiya
vasitəsilə daxil olur. Həmin realilər işləndikləri dillərdə ya müvəqqəti, ya da
həmişəlik yaşayırlar, alınma söz kimi o dilləri zənginləşdirirlər.
Tea Şippan realiləri “Bezeichnungexotismen” adlandıraraq onların başqa ölkədə
yarandığı kimi işlədilməsini qeyd etmişdir.
Q.V. Çernov milli koloritli vahidləri “ekzotik” sözlər kimi qeyd edir. A.D.
Şveyser isə bu tipli sözləri “ekvivalentsiz leksika” adlandırır.
Repinə görə ədəbi-bədii əsərlərdə sözlər obrazlı funksiya daşıyır. S.Marşaka
görə, sözlər təkcə onların mənaları ilə deyil, samit, saitlə, bütünlükdə kütləsi
və rəngarəngliyi ilə, tarixi epoxanın məişəti xatırladan hisslərilə verilir.
Reali sözlər burada xüsusi məna kəsb edir.
A.V. Fyodorov yalnız yerli xalqa məxsus, digər xalqların məişətində mövcud
olmayan milli xüsusiyyətli sözləri realilər adlandırmışdır.
Realini söz-leksik vahid hesab edən müəlliflər də vardır. E.M. Vereşaqinin
fikrincə, nominativ sözbirləşməsi əslində semantik cəhətdən bərabər yüklü
sözlərin birləşməsidir ki, reali rolunda çıxış edir.
(2.səh.71)
Realilərin başqa
bir forması ixtisarlardır (abreviatura). Onların realilərin tərkibinə daxil
edilməsi, əlbəttə, məntiqidir. Bu ixtisarlar çoxlu leksik vahidləri özündə
birləşdirən hər hansı bir sahəyə aid təkcə ad yox, eyni zamanda məzmun
daşıyıcılarıdır. Nominativ birləşmə hesab edilən belə ixtisarlar əslində söz
kimi anlaşılır. Məsələn, YUNESCO, ZAQS və s.
Realilərin formasına gəldikdə, nəzərdə fonetik və qrafik forma tutulur.
Transkripsiya, daha doğrusu, transliterasiya realinin tələffüzünü tərcümə
dilində imkan qədər orijinal mətndəki tələffüzə daha yaxın, maksimum oxşar
formada saxlamağı nəzərdə tutur.
Alınma realilərin forması məsələsinin həllinə gəldikdə, bu məsələ realinin
tərcümə dilinə məxsus lüğətdə olub-olmamasından çox asılıdır. Çünki lüğət
realiləri tərcümə dilinin leksik tərkibinə daxildir, deməli, artıq müəyyən
formaya malikdir, bu dilin orfoqrafik və fonetik qaydaları ilə möhkəmlənib.
Bununla belə, bu qəbildən olan realilər, yəni alınma realilər tərcümə dilinin öz
doğma realilərindən az-çox fərqlənə bilər. Bu da təbii hesab edilir. Çünki belə
realilər müxtəlif dillərin fonetik qaydalarına tabe olan vahidlərdir.
Bədii ifadənin dilçilik vasitəsi kimi realilər dil vahidləri hesab edilir və
onlardan istər yazıçılar, istər orijinal bədii əsərlərin müəllifləri, eləcə də
tərcüməçilər eyni dərəcədə istifadə edirlər. Realiləri biz dil vahidləri kimi
qəbul edərkən onları şərti olaraq “öz” və “özgə” realilərə bölmək məcburiyyəti
qarşısında qalırıq. “Öz realiləri” hər hansı bir konkret dilə aid realilərdir.
Azərbaycan dilində “kəndxuda”, “onbaşı”, rus dilində “boyarın”, “samovar”,
“sovet” və s.
“Özgə
realiləri”- bunlar alınma realilərdir, daha doğrusu, əcnəbi mənşəli sözləri ya
“kalkaları”, ya da əcnəbi mənşəli əşya adlarının hərfi tərcüməsi yolu ilə dilin
lüğət tərkibində özünü möhkəmlətmiş sözlərdir. Bunlara misal olaraq rumın sözü
“brınza” çox dildə, o cümlədən Azərbaycan dilində də işlədilir və anlaşılır.
Amerikanların “biznes” sözü, rusların “sputnik” sözü belələrindəndir.
Yad realilər tərcümə dilinə daxil olan kimi mühitə yavaş-yavaş uyğunlaşır, təzə
şəraitə düşsə də özünü doğma mühitdəki kimi hiss edir, doğma dilin realilərinin
istifadə etdiyi bütün imtiyazlardan o da istifadə edir. O da ismin hallarını
qəbul edir, onlar kimi dəyişir.
Lakin bəzi gəlmə realilər özünün ilkin formasını saxlaya bilmir, düşdüyü yeni
mühitdə təhrif olunur, əsassız olaraq yeni dilin qrammatik, sintaktik
qanunlarına tabe etdirilir. Məsələn, türk mənşəli “ağa” və “para” sözlərində
olduğu kimi. Aşağıdakı cümləyə diqqət yetirək:
«А мне папа дал пять пар».
“Para” sözü (pul) rus dilindəki «пары» (cüt) sözü ilə eyniləşdirilmişdir.
Realilərin qrammatik forması ilk növbədə onların hansı nitq hissəsinə aid
olmasının müəyyənləşdirilməsi, hansı qrammatik kateqoriyaya mənsubluğu, növ
yaratma (forma yaratma) imkanı ilə bağlıdır. İndiyə qədər aparılan müşahidələr
göstərir ki, realilər nitq hissəsinə aidiyyatı olan bir üzv olaraq terminlər
kimi əksər hallarda isim olurlar. Fikrimizin təsdiqinə sübut olaraq N.V. Qoqolun
yalnız isimlərdən ibarət olan lüğətini, Y. Kavabatanın (Kavabata Y. Minqanadlı
durna. M., Proqress, 1971) əsərləri toplusuna yazılmış əlavə şərhi göstərə
bilərik. Bu ona dəlalət edir ki, realilər leksikanın xüsusi bir şöbəsidir.
Realilər milli
koloriti daha aydın əks etdirən sahədir. Kolorit adətən ədəbiyyata, bədii
tərcümələrə şamil edilir.
Burada əsas məqsəd mədəniyyətlərin özülünü təşkil edən milli kolritli sözlərin
Qərb və Şərq ədəbiyyatında qarşılıqlı transformasiya imkanlarının
araşdırılmasından ibarətdir. Belə bir məqsəd tədqiqatın qarşısında milli
koloritli leksikanın, ilk öncə də onun semantik yükünün müəyyənləşdirilməsini və
transformasiya imkanlarını qoymuşdur. Məqalədə dilin lüğət tərkibində
özünəməmxsus yer tutan, qarşı dildə xüsusi ekvivalenti olmayan və milli kolorit
təşkil edən leksik vahidlərin ötürülməsinin araşdırılması, onların müqayisəli
şəkildə qarşılaşdırılması və təhlili əsas vəzifələrdən birini təşkil edir.
Hər bir mədəniyyətin öz çərçivəsinə uyğun olaraq özünün çoxsaylı milli-spesifik
realiləri mövcuddur. Məhz bu realilər məişətə, insanın mənəvi həyatına, dünyəvi
təbiətə uyğun olaraq müxtəlif qruplara bölünə bilərlər.
Realilər coğrafi və etnoqrafik, folklor və mifoloji anlayışlar, məişət, ictimai
və tarixi anlamda bir sıra leksik – semantik qruplara bölünür. Onomastik
vahidlər-xüsusi adlar da leksik – semantik qruplara bölünür. İnsan adları,
coğrafi adlar, şəhər adları, qəzet və jurnal adları, gəmi və təyyarə adları,
firma və şirkət adları.
Qurban Səidin “Əli və Nino” əsərinin həm alman dilindəki, həm də Azərbaycan
dilinə tərcümə variantlarından götürülmüş misalların müqayisəli təhlili göstərir
ki,
insan adları, coğrafi, şəhər, qəzet, jurnal və s. adlar müəyyən fonetik
dəyişikliyə məruz qalır.
„…einem Vers von Firdausi oder einem
Weisheitsspruch von Saadi…“ (S.9)
“...Firdovsinin bir beyti, yaxud
Səədinin müdrik bir kəlamı...” (s.9)
„Sein breiter Bart war mit Henna gefärbt…“
(S.12)
Saqqalına həna
qoydurmuşdu. (s.11)
Realilərin adlarını tərcüməsinin dörd halda mümkünlüyünü müşahidə etmək olar (3
səh.150)
I
Transliterasiya və transkripsiya- verilmiş realilərin tərcümə olunmuş dilə uyğun
şəkildə hərflərlə verilməsidir.
II Perifrastik,
təsviri- dildə mövcud olan elementlərin köməyi ilə verilmiş realilərin yeni və
ya mürəkkəb sözlərlə veriləmsi
III Funksiyasına
görə bir qədər realilərə yaxın olan sözlərin köməyi ilə verilməsi
IV Hiponomik-
realilərin tərcüməsinə qismən yaxın olan tərcümə.
Transliterasiyadan tez-tez ictimai-siyasi, məişət əşyalarının və iş yerlərində
olan danışıqların tərcüməsində istifadə olunur. Bu növ ötürülmə geniş yayıldığı
kimi də, dillərdə dərin izlər qoyur. Məsələn ingilis dilində işlənən “mer”,
“lendlor”, alman dilində “Morgen” sözləri. Transliterasiyadan o zaman istifadə
olunur ki, orijinaldakı sözün mənasının leksik lakonikliyinə fikir verilsin və
əgər dildə həmin sözün tərcüməsinə uyğun söz yoxdursa.
Transliterasiya üsulunun heç də həmişə əlverişli olmaması ilə yanaşı, bunu da
qeyd etmək lazımdır ki, əgər milli koloritli leksik vahidin ifadə etdiyi məna
hamı üçün anlaşıqlıdırsa, bu üsul əlverişli üsula çevrilir. Məsələn, “Allah”
sözünün alman dilində öz tam tərcüməsinin olmasına baxmayaraq (Gott), çox vaxt
məhz hamı tərəfindən anlaşılan bu sözdən istifadə edilir:
Der Onkel war sehr erstaunt. „Allah, Allah!“ sagte
er und presste besorgt die Lippen zusammen („Ali und Nino“, S.13)
Əmim bərk heyrətləndi- Allah, Allah, deyib dodaqlarını qayğılı- qayğılı
bir-birinə sıxdı. (“Əli və Nino”, s. 12)
Ümumiyyətlə tərcümə təcrübəsində bütün dörd növ bir-biri ilə əlaqəli şəkildə
mövcud olur.
Ədəbiyyatda xüsusi semantikası olan adların tərcüməsində tərcüməçi mütləq
qaydalara riayət etməlidir. Məşhur coğrafi adların, tarixi şəxsiyyətlərin
adlarının ötürülməsi transliterasiya, amma nisbətən məşhur olmayan adalrın
ötürülməsi isə (küçə, bina adları) tərcümə yolu ilə aparılır.
Bu sözlərdə hissəciklərin artırılması və ya ixtisar olunması tərcüməçinin üslubundan asılıdır.
Dillərdə olan əlifbanın müxtəlifliyinə görə heç də həmişə adların
transliterasiyası üst-üstə düşmür. Məsələn, Şərq ədəbiyyatı ilə Qərb
ədəbiyyatının əlifbası tamamilə fərqləndiyindən transliterasiyalar həmişə uğurlu
alınmır.
Lakin hər yerdə məşhur olan adların transliterasiyasına gəldikdə, tərcüməçi
məcburi halda sözləri öz əlifbasına uyğun transliterasiya edir.
Məsələn:
Folgrichtig
hatten also die Jungturken auf Arabien, Palastine, Syrien, Mesopotamien, Ägypten
verzichten müssen (6 səh.88)
Deməli, məntiq
etibarilə gənc türklər Ərəbistandan, Fələstindən, Suriyadan, Mesopotamiyadan,
Misirdən imtina etməli etməli idilər. (7 səh.90)
Alman dilində mövcud olan milli koloritli leksik vahidlərin Azərbaycan dilinə
ötürülməsində transkripsiya və ya transliterasiya üsullarından istifadə etmək
mümkün olmadıqda tərcümə üsulundan istifadə edilir.
İlk dəfə tərcümə mətnində transliterasiya olunmuş söz haqqında tərcüməçi oxucuya
məlumat verməlidir. Amma xarici mənşəli sözün imkanları bu şərhə əsasən təyin
olunmur. Sözün mənası kontekstə görə tam açılmasa da, hər halda bu kontekst
predmet haqqında müəyyən qədər təsəvvür yaradır. Şərq dillərindən olan müasir
tərcümələrdə tez-tez sözlərin transliterasiyasına rast gəlinir, xüsusən də
söhbət əşya və hadisələrrdən gedərsə.
Spesifik realiləri ifadə edən sözlərin ötürülməsinin ikinci yoluna və həmçinin
dəqiq olaraq yeni söz və söz birləşməsinin yaradılmasına dildə az-az rast
gəlinir.
Beynəlxalq reali ifadə edən sözlərin ötürülməsinin üçüncü yolu isə həmin sözə
mənaca yaxın olan ana dilindəki sözlərin istifadəsidir. Belə yolun istifadəsi
dildə bu cür sözlərin köməkliyi ilə sinonimlik yarada bilər. Məsələn, fransız
dilindəki “monsieur”, “madame” sözləri ingilis dilində “sir” və “miss2, alman
dilində “Herr” və “Frau” kimi tərcümə olunur.
Göstərdiyimiz misallara əsasən, belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, bu cür tərcümə
dildə bir növ adət halına keçir. Başqa bir yöndən dövlətin həyatını əks etdirən,
tərcümə olunacaq söz reali sözlərin bir xalqdan digər xalqa tam şəkildə
keçməsini həyata keçirə bilmir.
Transliterasiya vasitəsilə realilərin dilimizə daxil olması böyük vüsət alıb. Bu
realilərə həm tərcümə əsərlərində, həm də bədii, publisistik, elmi səpkidə
yazılmış orijinal əsərlərdə rast gəlmək olar. Aşağıdakı əcnəbi sözlər
dediklərimizə misal ola bilər: “ser”, “miss”, ”mer”, “spiker” və s.
Əgər transliterasiya yolu ilə verilən reali çox nadir hallarda və ya ilk dəfə
işlədilirsə (başqa dilə ilk dəfə tərcümə edilirsə) onda münasib kontekstdə
izahat verməyə ehtiyac duyulur. “Ağa”, “aşıq” sözləri rus oxucusuna az da olsa
məlumdur. Lakin elə realilər də vardır ki, onlar Azərbaycan milli koloritinin
daşıyıcıları kimi ilk dəfə işlədilir. Belə hallarda bu sözlərə, məsələn,
“avtafa”, “lavaş”, “buxara” kimi realilərə geniş izahat verilməsi lazım gəlir.
Bəzi hallarda orijinaldakı realiyə münasib ekvivalent olmadıqda həmin reali cüzi
fonetik və orfoqrafik dəyişikliklər etməklə saxlanılır. Məsələn, Azərbaycan
dilində işlənən “əncir” sözü rus dilində “injir” kimi ifadə olunur və bütün
ruslar tərəfindən anlaşılır.
Bəzən realilərin “özününküləşdirilməsi” ətrafında düşünməyə dəyər. Belə ki, bir
xalqa aid, eyni millətin, eyni coğrafi vahidin spesifik xüsusiyyətlərini özündə
əks etdirən bir reali, əsasən xüsusi adlar başqa dilə tərcümə üçün məqbul sayıla
bilməz. Məsələn, Henneke almanlar üçün, Staxanov ruslar üçün əmək
məhsuldarlığını artırmağı qarşısına məqsəd qoymuş böyük kütləvi bir hərəkatın
başçısı, ilhamverici olmuşdur. Orijinalda olan bu adlardan biri (hər hansı biri)
tərcümə dili üçün yararsız hesab edilməli Staxanov (rus dilindən alman dilinə
tərcümə edilərsə) Henneke ilə əvəz edilə bilər. Almancadan Azərbaycan dilinə
tərcümədə Henneke əvəzinə Şamama Həsənova, neftçi Qurban və başqalarının
adını qeyd etməklə milli oxucuya kömək etmiş oluruq. Axı Azərbaycan oxucusu
Hennekeni tanımır, bu şəxs haqda məlumatı yoxdur. Belə olan tərzdə əlavə
çətinliyin yaradılmasına lüzum da yoxdur.
Hər iki dildəki personajların əməlləri, niyyət və məramları eynidir və
məhsuldarlığı artırmaq olduğundan biri digəri ilə əvəz edilə bilər. Staxanov
Azərbaycan gerçəkliyi üçün məqbul deyil, o rus koloritidir. Bizim məqsədimiz isə
tərcümədə ayrı-ayrı sözləri yox, fikri, əsas ideyanı qoruyub saxlamaqdır. Bu
əmək adamları lokal və regional faktorlarla bilavasitə bağlıdırlar. Sözlərin
tərcüməsində məlum anafogiyadan çıxış etməklə, ilk növbədə milli cəhətdən
spesifik, tarixi, coğrafi və mədəniyyətə aid xüsusi adları, yer adlarını,
xüsusilə semantik mənası olan yer adlarını həm tərcümə etmək, həm də
transliterasiya yolu ilə saxlamaq da olar.
Realilərin tərcümədə verilməsinin başqa bir üsulu texnika, elm, mədəniyyətin
inkişafı ilə bağlı yaranan realilərdir. Belə hallarda adətən tərcümənin iki
variantından istifadə olunur: 1) yeni yaranmış söz- reali özünün bütün doğma
xüsusiyyətləri ilə dillərə keçir və orada vətəndaşlıq hüququ qazanaraq daxil
olduğu dil üçün də doğmalaşır. Məsələn, “sputnik” sözü özünün bütün
xüsusiyyətlərini (tələffüzünü, yazılışını) saxlamaqla dünyanın bir çox
dillərində işlənir. Bəzi realilər isə yaranmış yeni cihazın adını, onun icra
etdiyi işin mahiyyətinə görə, daşımaqla xarici dillərə sözbəsöz (hərfi) tərcümə
edilir. Məsələn, rusların işlətdiyi “pılesos” Azərbaycan dilinə sözbəsöz tərcümə
edilib və hamı tərəfindən məqbul qarşılanıb və geniş miqyasda işlənir, anlaşılır
– “tozsoran”, istər rus, istərsə də Azərbaycan dilində bu mürəkkəb söz iki sadə
söz –“toz” və “sormaq” sözlərindən yaranıb və vahid anlayış ifadə edərək
birlikdə yazılır.
Qəzet adlarına gəldikdə isə burada tərcümə baxımından qəribə bir mənzərənin
şahidi oluruq. Belə ki, qəzet adları bir qayda olaraq semantik məna daşıdıqları
halda və onları bir dildən başqa dilə tərcümə etmək asan olsa da, tərcümə
aləmində bu adları transliterasiya üsulu ilə saxlamağı üstün tuturlar. Məsələn,
“Deyli Uorker”, “Frankfurter Allgemeine Zeitung”, “Humanite” olduğu kimi
saxlanılır və mənsub olduqları dillərin koloritinin daşıyıcıları kimi işlədilir.
Hər cür transliterasiya fonetik cəhətdən şərtidir. Belə ki, qəzet adları bəzən
tərcümə dilinin qrafikasını qəbul edir, bəzən isə mənsub olduğu dilin
qrafikasını saxlayır.
Deyilənlərdən belə qənaətə gəlmək olar ki, xüsusi adların tərcüməsində (söhbət
semantik məna verən adlardan gedir) düzgün mövqe tutmaq üçün tərcüməçi bu
sözlərin ona qədər yazılışı ənənəsinə riayət etməlidir. Hətta bəzən iki, üç
formada yazılan sözlərdə belə, tərcüməçi onlardan birini, ənənəvi yazılışı
götürməlidir.
Tərcümədə sinonimlik məsələsi bu və ya digər ölkəyə və konkret xalqa məxsus
spesifik söz və ifadələrin, xüsusilə ictimai həyat və ailə- məişət mövzusunda
terminlərin, necə deyərlər, realilərin verilməsi baxımından həll edilməmiş
məsələ kimi qalmaqdadır. Söhbət burada elə anlayışdan, elə əşyadan gedir ki, onu
söz və sözbirləşməsi ilə yox, təsviri yolla, bəzən əlavə izhatlarla verdikdə
mahiyyət anlaşılır. Bəzən hətta tərcümə dilində münasib variant da tapırsan,
lakin bu variantın orijinala tam adekvat olmasına tərəddüd edirsən və hiss
edirsən ki, hansı səviyyədəsə tarazlıq itir. Bu onunla bağlıdır ki, belə
realilər özünün ailə- məişət xarakterinə görə terminoloji çalarlardan, stilistik
əlamətlərdən bir qayda olaraq məhrum olur.
„Der Harem
meines Onkels ist im Begriff, in die Heimat abzureisen“. („Ali und Nino“, S. 29)
Əmimin
hərəmxanası
vətənə dönmək fikrindədir. (“Əli və Nino” s.26)
Ich sprach mit dem Mullah von der
Taza-Pir-Moschee. („Ali und Nino“, S. 72)
Təzə Pir məscidinin mollasıyla
söhbət edirdik.
(“Əli və Nino”
s.70)
Schah
verwüstete den Osten, der Sultan den Westen. („Ali und Nino“, S. 81)
Şah Şərqi, Sultan da Qərbi viranə qoydu. (“Əli və Nino” s.79)
Das Blut Turans fließt
in unsere beiden Adern. („Ali und Nino“, S. 87)
-Seyid, - dedim, - türklər öz soyumuzdur…
(“Əli və Nino” s.85)
Məlumdur ki, adekvat tərcümə üçün vacib şərtlərdən biri də mütərcimin orijinalda
təsvir olunan milli varlığı, xalqın milli xüsusiyyətlərini, dini baxişlarını,
adət-ənənəsini dərindən öyrənməsidir.
„Im Monat Ramadan“
sagte der Grimmige, „gibt es eine geheimnisvolle Nacht, die Nacht Kadir“.
(„Ali und Nino“, S. 45)
- Ramazan
ayında, - acıqlı aşıq dedi, sirli bir gecə var, Qədr Gecəsi. (“Əli və
Nino” s.43)
Ali, Fatima und Eva, die erste Frau, wandern über
die Bühne und singen vierstrophige Rubayats. („Ali und Nino“, S. 77)
Əli, Fatimə və
dünyanın ilk qadını Həvva səhnədə gəzişib dörd sətirlik rübailər
oxuyurlar. (“Əli və Nino” s.75)
Am heiligen Trauertage des 10. Moharrem
zerfetzte er die Haut an seiner Brust bis aufs Blut. („Ali und Nino“, S. 85)
Məhərrəm
ayının müqəddəs aşura günündə, o, sinəsindəki dərini qanı çıxanadək cırıq-cırıq
edirdi. (“Əli və Nino” s.83)
Təbiidir ki, hər xalqa məxsus milli geyim formaları, milli paltar adları
mövcuddur. Tərcümədə belə geyim adlarının verilməsi adətən ciddi çətinliklər
törədir. Lakin bütün dünya xalqları tərəfindən eyni səviyyədə qəbul edilən bəzi
geyim adlarının verilməsi adətən ciddi çətinliklər törədir. Lakin bütün dünya
xalqları tərəfindən eyni səviyyədə qəbul edilən bəzi geyim adlarının tərcüməsi
isə bir qayda olaraq çətinlik yaratmır. Məsələn, ayaqqabı, əlcək, şalvar və s.
Lakin elə geyim adları da var ki, onlar tərcümə dilində olduğu kimi verilir:
Über Kopf und Antlitz
trugen die Frauen einen schwarzen Schleier, den sie mit der Hand unter dem
„Dschador“, der Kapure, festhielten, so dass nur die Augen und ein Stück
Nase unter dem Augenschirm hervorsahen, der den Schleier etwas vom Gesicht
weghielt. („Mohammed“, S.260)
Başlarına və
üzlərinə qara çadra örtürdülər, onu da əlləri ilə “çadorun”
altında bərk-bərk tutub saxlayırdılar ki, çadranın üzdən bir az aralı saxlayan
göz günlüyünün altından gözləri və burunlarının ucu görsənsin. (“Son Peyğəmbər”,
s.267)
Bütün qitələr, eləcə də regionlar üçün səciyyəvi olan quş və heyvanlar reali ola
bilməz. Məsələn, “sərçə”, “qaz”, “ördək”, “canavar”, “tülkü” və s. təxminən
bütün ölkələrdə var. Elə quş və heyvanlar da vardır ki, onlar yalnız bu və ya
digər region üçün səciyyəvi sayılır. Məsələn, dəvə, fil, meymun turac, qırqovul
və s. birmənalı demək olar ki, onlar bütün regionların sakinləri deyildir.
Yalnız bir və bəzən bir neçə regionda yaşayan bu heyvan və quşlar yaşadıqları
zonanın özünəməxsusluğudur, realiləridir. Məsələn, “turac” və “qırqovul”
əyyami-qədimdən Azərbaycan ərazisində sakin olmuş quşlardır və onlar bu regionun
milli koloritinin daşıyıcılarıdır. Hələ böyük Nizaminin əsərlərində biz “turac”
və “qırqovul” adlarına rast gəlirik.
“Eşitsən turac və qırqovul səsi
Boş qalmaz sərvlə söyüd kölgəsi.”
Tərcümə olunan əsərlərdə işlənən realilər dilin leksik sistemində xüsusi yer
tutur. Tərcümə ədəbiyyatında işlənərək həmin tərcümənin mənsub olduğu dilin
lüğət tərkibini zənginləşdirir, əsərin mənsub olduğu xalqın adət-ənənələri,
milli koloriti, geyim tərzi, dini mərasimləri haqqında geniş məlumat verir,
əsərin mövzusunun bağlı olduğu dövr haqqında, həmin dövrün tarixi
xüsusiyyətləri, sosial-iqtisadi münasibətləri haqqında oxucuda geniş təsəvvür
yaradır.
ƏDƏBİYYAT SİYAHISI.
1.
T. Schippan. Lexikologie der deutschen Gegenwartssprache.
Bibliographisches Institut. Leipzig, 1984
2.
Е.М. Верещагин, В. Г. Костомаров. Язык и
культура. Изд.2-ое. М., Русский язык, 1976
3.
А.В. Федоров. Основы общей теории перевода. М.,
1983
4.
Kurban
Said „Ali
undNino“.
Berlin, 1937
5.
Qurban Səid “Əli və Nino”. Bakı, 2006
6.
Essad
Bey.
Mohammed.
Berlin,
2002
7.
Məhəmməd Əsəd Bəy. Son Peyğəmbər. Bakı 2004
8.
Essad
Bey. Öl
und
Blut
im
Orient.
Leipzig,
1929
9.
Məhəmməd Əsəd
Bəy. Şərqdə neft və qan. Alman dilindən çevirəni Çərkəz Qurbanlı. Bakı 2003