Almaz Ülvi

 

Özbəkistanda yaşayıb - yaradan azərbaycanlı tədqiqatçı alim, şair və tərcüməçi

 

1979-­cu il­də Ba­kı­da Öz­bə­kis­tan ədə­biy­ya­tı və mə­də­niy­yə­ti gün­lə­ri ke­çi­ri­lər­kən ta­nın­mış ədə­biy­yat­şü­nas, BDU-­nun pro­fes­so­ru Pə­nah Xə­li­lov yaz­mış­dır ki, Öz­bə­kis­tan­la ədə­bi-­mə­də­ni əla­qə­lə­ri­mi­zin ta­ri­xi qə­dim dövr­lə­rə aid­dir. Mü­a­sir dövr­də isə hə­min əla­qə­lə­rin da­i­rə­si ge­niş­lə­nib, o cüm­lə­dən el­mi-­pe­da­qo­ji mü­ba­di­lə sa­hə­sin­də qar­şı­lıq­lı fə­a­liy­yə­ti­miz də­rin­lə­şib. Məş­hur öz­bək ədə­biy­yat­şü­na­sı, pro­fes­sor Lə­ziz Qəy­u­mov­la dost­lu­ğu­muz, de­mək olar ki, ədə­biy­ya­tı­mı­zın dost­lu­ğu­na çev­ri­lib. İki uni­ver­si­te­tin fi­lo­lo­gi­ya fa­kül­tə­lə­ri ara­sın­da 60-­cı il­lər­dən baş­la­yan mü­ha­zi­rə mü­ba­di­lə­si mün­tə­zəm da­vam edir. Mü­ha­zi­rə və tə­lə­bə mü­ba­di­lə­si qə­dim ta­ri­xi olan iki ədə­biy­ya­tın mü­hüm na­i­liy­yət­lə­ri­ni öy­rən­mə­yə, onu təb­liğ et­mə­yə ge­niş im­kan ve­rir.  Azər­bay­can­lı tə­lə­bə­lər mü­ha­zi­rə­ni öz­bək­cə, öz­bək tə­lə­bə­lər isə mü­ha­zi­rə­ni azər­bay­can­ca din­lə­yir­lər. Bu­nun, əl­bət­tə,  el­mi-­pe­da­qo­ji əhə­miy­yə­tin­dən baş­qa, mü­hüm si­ya­si-­tər­bi­yə­vi mə­na da da­şı­dı­ğı ay­dın­dır.  ... Əla­qə­lə­ri­mi­zin ən fə­rəh­li nə­ti­cə­lə­rin­dən bi­ri də bu­dur ki, Daş­kənd Döv­lət Uni­ver­si­te­ti­nə təh­sil üçün ezam et­di­yi­miz tə­lə­bə­lə­ri­miz Akif Ba­ğı­rov və Ya­şar Qa­sı­mov in­di aka­de­mik Va­hid Za­hi­do­vun və Res­pub­li­ka Əl­yaz­ma­la­rı İns­ti­tu­tu­nun di­rek­to­ru, pro­fes­sor Hə­mid Sü­ley­ma­no­vun rəh­bər­li­yi al­tın­da öz­bək­-A­zər­bay­can ədə­bi əla­qə­lə­ri sa­hə­sin­də təd­qi­qat iş­lə­ri­ni mü­vəf­fə­qiy­yət­lə da­vam et­di­rir­lər. Hə­min tə­lə­bə­lə­rin ezam olun­du­ğu vaxt­dan 30 il­dən çox za­man ötüb. İn­di Öz­bə­kis­tan Elm­lər Aka­de­mi­ya­sın­da ça­lı­şan fi­lo­lo­gi­ya elm­lə­ri na­mi­zəd­lə­ri Akif Ba­ğı­rov və Ya­şar Qa­sı­mov ədə­biy­yat­şü­nas alim ki­mi hər iki öl­kə­də ta­nın­mış və bö­yük nü­fuz qa­zan­mış­lar.

 2006 - cı ilin mart ayının 16 - da Dünya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın    II qu­rul­ta­yı keçirildi.  Bu ha­di­sə - Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın bir ara­ya gəl­mə­si, bir top­lan­tı­ya qa­tıl­ma­sı xal­qı­mız üçün bö­yük şə­rəf­dir. Hər hal­da dün­ya ic­ti­ma­iy­yə­ti­nin nə­zə­ri­nə çar­pır ki, la­zım gəl­dik­də bu xalq bir məc­li­sə yı­ğı­şa bi­lir. Bu xalq -- Azər­bay­can­lı­lar dün­ya bo­yun­ca ya­yıl­sa­lar da və­tən­lə­ri bir­dir --  Azər­bay­can­dır. Bu qu­rul­ta­yın  mə­ziy­yət­lə­rin­dən bi­ri də Nov­ruz bay­ra­mı ərə­fə­sin­də ke­çi­ril­mə­si idi. İn­san­la­rın ov­qa­tın­dan, ru­zu-­bə­rə­kə­tin bol­lu­ğun­dan, tə­bi­ə­tin ilıq yaz ha­va­sın­dan dün­ya­nın müx­tə­lif öl­kə­lə­rin­dən gəl­miş qar­daş-­ba­cı­la­rı­mız da bir pay gö­tü­rə­cək,  ya­şa­dıq­la­rı öl­kə­lə­rə, şə­hər­lə­rə xoş duy­ğuy­la dö­nə­cək­lər. Öz­bə­kis­tan­da ey­ni za­man­da  qar­daş­lı­ğı­mı­zın, dost­lu­ğu­mu­zun sim­vo­lu ola­raq bö­yük Azər­bay­can dün­ya­sı ya­şa­nır. Öz­bə­kis­tan­dan gəl­miş həm­yer­li­miz Akif Ba­ğı­rov  (Akif Azalp) qu­rul­tay nü­ma­yən­də­si   idi.   

Akif Ba­ğı­rov  Nax­çı­van MR-­nın Şah­buz ra­yo­nu­nun Nur­su kən­din­də or­ta mək­tə­bi bi­ti­rib. Ba­kı Döv­lət Uni­ver­si­te­ti­nə da­xil olan­da 17 ya­şı var­dı. 2 il son­ra isə ali təh­si­li­ni da­vam et­dir­mək üçün -- Daş­kənd Döv­lət Uni­ver­si­te­ti­nin fi­lo­lo­gi­ya fa­kül­tə­si­nə gön­də­ril­di. O vaxt­dan ta­le­yi­ni Öz­bə­kis­ta­na -- Daş­kən­də bağ­la­yan Akif Ba­ğı­rov in­di ora­da həm də Akif Azalp im­za­lı şa­ir ki­mi ta­nı­nır. Xalq ya­zı­çı­sı Anar "Min beş yüz ilin oğuz şe­i­ri" ad­lı iri­həcm­li an­to­lo­gi­ya­sın­da onu Tür­küs­tan el­lə­rin­də ya­şa­yan Azər­bay­can şa­i­ri ki­mi təq­dim et­miş­dir. Akif Ba­ğı­rov (Akif Azalp) 1979-82-­ci il­lər­də adı­na Öz­bə­kis­tan Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın Ə.­Nə­va­i Dil və Ədə­biy­yat İns­ti­tu­tu­nun as­pi­ran­tu­ra­sın­da oxu­muş­dur. O, "Türk­dil­li po­e­zi­ya­da tu­yuq (jan­rın po­e­ti­ka­sı və ta­ri­xi)'' möv­zu­sun­da dis­ser­ta­si­ya mü­da­fi­ə et­miş və fi­lo­lo­gi­ya elm­lə­ri na­mi­zə­di adı al­mış­dır. Əsa­sən nə­zə­riy­yə­çi alim ki­mi ta­nı­nan və Öz­bə­kis­tan EA-­nın baş el­mi iş­çi­si olan təd­qi­qat­çı dok­tor­luq işi­ni "Bə­di­i ide­al və ta­ri­xi hə­qi­qət (p­rob­le­min nə­zə­riy­yə­si­nə da­ir)" möv­zu­su­na həsr et­miş­dir.  Hazırda Öz­bə­kis­tan EA Əli­şir Nə­va­i adı­na Dil və Ədə­biy­yat İns­ti­tu­tu­nun ədə­biy­yat nə­zə­riy­yə­si şö­bə­sin­də baş el­mi iş­çi­dir. "Türk­dil­li po­e­zi­ya­da tu­yuq (jan­rın po­e­ti­ka­sı və ta­ri­xi)", "Bə­di­i ide­al və ta­ri­xi hə­qi­qət (p­rob­le­min nə­zə­riy­yə­si­nə da­ir)" ad­lı təd­qi­qat­la­rın və "Sa­ba­hın işı­ğı" şe­ir­lər ki­ta­bı­nın mü­əl­li­fi­dir. Akif Ba­ğı­rov ikin­ci ana Və­tən ki­mi bağ­lan­dı­ğı Öz­bə­kis­tan­da şa­ir ki­mi də ta­nı­nır, se­vi­lir.  Şe­ir­lə­ri­nin möv­zu­su­nu türk dün­ya­sı­na mə­həb­bət, Azər­bay­ca­na sev­gi təş­kil edir.

Yurd­lar gör­düm, dörd fəs­li­ni sar­mış ba­har,

Yurd­lar gör­düm, süd gö­lü­dü ge­cə­lə­ri.

Yurd­lar gör­düm, sə­ma­sın­dan dür­lər ya­ğar,

Ay se­li­di, nur yo­lu­du kü­çə­lə­ri.

Gu­şə­lə­rin bir-­bir gə­zib do­lan­dıq­ca,

Aç­dım ne­çə mö­cü­zə­lər qa­pı­sı­nı.

Də­li kön­lüm eş­qin ilə hey yan­dıq­ca,

Qu­laq ver­dim, pı­çıl­da­dı: ha­mı­sı­nın

Ye­ri-­gö­yü sə­nə qur­ban, Azər­bay­can!

Dün­ya bir yan, sən bir yan­san Azər­bay­can!

 

"Və­tən" -- de­dim, da­ma­rım­da alış­dı qan,

"Və­tən" -- de­dim, ge­cə vax­tı ağar­dıdan.

"Və­tən" -- de­dim, naz­lı-­naz­lı gül­dü Tu­ran

Əsr­lə­rin uğul­tu­su ara­sın­dan.

Sə­nin nə­rən üfüq­lə­ri tu­tan za­man,

Qar­daş­la­rın hay ver­di­lər sı­ra­lar­dan.

Öz­bə­kis­tan, Qa­za­xıs­tan, Qır­ğı­zıs­tan,

Ta­ci­kis­tan, Türk­mə­nis­tan... ne­çə das­tan.

Sən Tu­ran­dan qa­lan şan­san, Azər­bay­can!

Dün­ya bir yan, sən bir yan­san, Azər­bay­can!           

Akif Azal­pın po­e­zi­ya sa­hə­sin­də­ki uğur­la­rın­dan da­nı­şar­kən, ilk ola­raq onun "Sa­lam, dar ağa­cı" şe­i­ri­ni də xa­tır­la­dıq. Xalq ya­zı­çı­sı Anar "Beş şa­i­rin səs­ləş­mə­si" ad­lı qey­din­də bu möv­zuy­la bağ­lı ya­zan şa­ir­lə­rin şe­ir­lə­ri­ni təq­dim et­miş­dir: "Dörd Tür­küs­tan şa­i­ri Er­qaş Cü­mən­bül­bül, Akif Ba­ğır, Ra­uf Pər­fi, Tö­rə Mir­zə və Azər­bay­can şa­i­ri Rüs­təm Beh­ru­di ey­ni möv­zu­da -- dar ağa­cı­nı sa­lam­la­yan şe­ir­lər yaz­mış­dır".         

Əs­lin­də Öz­bə­kis­ta­nın xalq şa­i­ri Er­qaş Cü­mən­bül­bül oğ­lu (1868-1937) "Gün­doğ­muş" das­ta­nı­nın top­la­ya­nı və ifa­çı­sı, xalq ədə­biy­ya­tı­nın bi­li­ci­si olub. Təd­qi­qat­çı­la­rın qey­di­nə gö­rə, onun ata­sı Cü­mən, əmi­lə­ri Cas­saq və Yar­lə­qəb o döv­rün məş­hur şa­ir­lə­rin­dən olub, xalq ara­sın­da bö­yük nü­fuz qa­zan­mış­lar.  Şa­ir­lə­rin çox­say­lı nə­zi­rə və it­haf­la­rı­na qay­naq olan məş­hur mis­ra da -- "Əs­sə­lam əley­küm, dar ağa­cı" Er­qaş Cü­mən­bül­bül oğ­lu­nun söy­lə­di­yi "Gün­doğ­muş" das­ta­nın­dan­dır. Akif Azalp isə ilk də­fə bu möv­zu­nu mü­a­sir şe­irə gə­ti­rə­rək (1986) məhz hə­min das­ta­nın "Əs­sə­lam Əley­küm, da­rın ağa­cı" mis­ra­sı­nı epiq­raf gö­tür­müş­dür. On­dan son­ra bu möv­zu­ya mü­ra­ci­ət edən Öz­bə­kis­tan xalq şa­i­ri Ra­uf Pər­fi şei­ri­ni Akif Azal­pa, öz­bək şa­i­ri Tö­rə Mir­zə isə Akif Azal­pa və Ra­uf Pər­fi­yə it­haf et­miş­dir.         

Akif Azal­p  tər­cü­mə ya­ra­dı­cı­lı­ğı ilə də məş­ğul olur.  Onun tər­cü­mə sa­hə­sin­də gör­dü­yü iş­lər və­tən­pər­vər­lik  his­sin­dən, Və­tə­nə mə­həb­bət­dən do­ğur. Onun klas­sik və mü­a­sir Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı nü­mu­nə­lə­ri­ni öz­bək­cə­yə, öz­bək şe­rin­dən də azər­bay­can­ca tər­cü­mə­lə­ri bu­na gö­zəl mi­sal­dır. Xalq şa­i­ri Xə­lil Rza Ulu­tür­kün "Tu­ran çə­lən­gi" ki­ta­bı­nın (la­tın qra­fi­ka­sı ilə nəş­ri­nin)  təq­di­mat mə­ra­si­min­də nə­va­i­şü­nas alim ki­mi təq­dim edi­lən Akif Azalp ədə­biy­yat­la­rı­mı­zın tər­cü­mə prob­le­mi­nə də to­xun­du. Qeyd edim ki, hə­min ki­tab­da Xə­lil Rza Ulu­tür­kün tər­cü­mə­sin­də türk­dil­li po­e­zi­ya­dan, xü­su­sən öz­bək ədə­biy­ya­tın­dan xey­li nü­mu­nə­lər tər­cü­mə­sin­də top­lan­mış­dır.  Ki­ta­bın təq­di­mat mə­ra­si­mi ərə­fə­sin­də Akif Azal­pın Ba­kı­da ol­ma­sın­dan xə­bər tu­tan Azər­bay­can­da­kı Öz­bə­kis­tan sə­fir­li­yi onu is­te­dad­lı ədə­biy­yat­şü­nas, tər­cü­mə­çi, şa­ir ola­raq mə­ru­zə­çi ki­mi təd­bi­rin proq­ra­mı­na da­xil et­miş­di.           

"Sa­ba­hın işı­ğı" şe­ir­lər top­lu­su­nun mü­əl­li­fi Akif Azal­pın tər­cü­mə­sin­də Azər­bay­can Ya­zı­çı­lar Bir­li­yi­nin 2005-­ci il­də nəşr et­dir­di­yi «Dünya ədəbiyyatı» dərgisinin növbəti nəşri - «Yurd» nəşriyyat - Poliqrafiya Birliyində çap olunmuş «Çağdaş özbək və gürcü ədəbiyyatlarından seçmələr» (UQARD - (Öz­bə­kis­tan, Gür­cüs­tan və Azər­bay­can sə­nət cəhd­lə­ri) adlanır. Bu kitab vasitəsilə Azərbaycan oxucusu öz ana dilində Özbəkistan ədəbiyyatının tanınmış simalarından Akif Azalpın «Şərqlə qərbin yol ayrıcında» (Çağdaş özbək şeirinə bir baxış) məqaləsini , Abdulla Aripovun, Osman Əzimin, Bəhram Ruziməhəmmədin, Eşkobil Şükürün, İqbal Mirzənin, Mirpolad Mirzənin, Əziz Səidin, Osman Qoşqarın, Qoşqar Nərqabilin, Siracəddin Səyyidin, Vadim Muradxanovun, Xasiyyət Rüstəmovanın, Xurşud Dövranın müxtəliv səpgili şeirlərini ( tərcümələr Səlim Babullaoğlunun, Akif Azalpın, Günel Mövludundur), eyni zamanda nasirlərdən Abdulhəmid İsmayılın «İki qocanın tarixçəsi» (Rəna Əzimovanın ruscaya tərcüməsindən dilimizə çevirəni Pərviz Yusif),Xeyrəddin Sultanovun «Ya Cəmşid» (tərcümə Məqsəd Nurundur) hekayələri ilə tanış oluruq. Bu tər­cü­mə­lər­lə mü­tər­ci­min məq­sə­di tək­cə öz­bək po­e­zi­ya­sı­nı Azər­bay­can di­li­nə çe­vir­mək de­yil, həm də o şa­ir­lə­rin qəl­bin­də Azər­bay­can çı­ra­ğı yan­dır­maq­dır.  Hə­min top­lu­ya da­xil edil­miş şa­ir­lə­rin ço­xu ilk də­fə­dir ki, Azər­bay­can oxu­cu­su ilə gö­rü­şür.

Özbəkistanın xalq şairi Osman Əzim qeyd edir ki, bizim nəzərlərimiz həmişə Azərbaycan ədəbiyyatına dikilib, biz onu həmişə həssaslıqla izləmiş, öz ölkəmizdə həmişə Azərbaycan ədəbiyyatına böyük maraq hiss etmişik… . «Cavan ədəbiyyatı» dərgisinin baş redaktor müavini şair Mirpolad Mirzə yazır ki, Özbəkistanda Azərbaycan ədəbiyyatına həmişə böyük maraq var. Son illər Daşkənddə Osman Qoşqarın tərcüməsində Hüseyn Cavidin  «Topal Teymur» dramı («Cahan ədəbiyatı» dərgisində),  Anarın «Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi» ( ayrıca kitab kimi),  Elçinin «Toyuğun diri qalması » povesti (« Şərq ulduzu» ədəbiyyat dərgisində), eləcə də «Azərbaycan xalq nağılları» (ayrıca kitab kimi) çap olunmuşdur. Özbəkistanın xalq şairi Erkin Vahidovun «Damlalar» (çevirəni A.Vəfalı), xalq şairi Osman Əzimin «Qaraçı qız nəğməsi» və Osman Qoşqarın «Fikir vermə sən bu zarlara» (hər iki tərcümə Akif Azalpındır) şeirləri «Ədəbiyyat qəzeti»ndə (12 avqust 2005 - ci il) dərc olunmuşdur.  

 Akif Azalp  iki dil­də -- Azər­bay­can və öz­bək dil­lə­rin­də ya­zıb-ya­ra­dır. Onun "Və­tən" nəş­riy­ya­tın­da ye­ni nəşr olun­muş dör­dün­cü -- "Tu­ran ha­va­sı" ki­ta­bın­da hər iki dil­də müx­tə­lif il­lər­də yaz­dı­ğı şe­ir­lə­ri, onun tər­cü­mə­sin­də çağ­daş öz­bək şe­iri­nin ta­nın­mış, nü­fuz­lu nü­ma­yən­də­lə­ri­nin əsər­lə­rin­dən nü­mu­nə­lər, həm­çi­nin öz­bək, krım, xa­kas və şor xalq mah­nı­la­rın­dan tər­cü­mə­lər da­xil edil­miş­dir. Xalq şa­iri Fik­rət Qo­ca ki­ta­ba yaz­dı­ğı "Ön söz"də qeyd edir ki, "rən­ga­rəng möv­zu­lu, ma­raq­lı dün­ya­gö­rü­şü­nə, dü­şün­cə tər­zi­nə ma­lik olan şa­irin əsər­lə­ri ədə­biy­ya­tı­mız­da ye­ni səs, ye­ni nə­fəs­dir.  Ki­ta­bın "Dün­ya bir yan, sən bir yan­san, Azər­bay­can" -- məş­hur şe­iri ilə açıl­ma­sı tə­bi­idir. Akif Azalp Azər­bay­can­dan uzaq bir öl­kə­də -- Öz­bə­kis­tan­da ya­şa­yır. Bu şe­iri də elə ora­da yaz­mış­dır. Ona gö­rə bu şe­ir­də­ki həs­rət, is­tək, mə­həb­bət, bə­dii təs­vir, mü­qa­yi­sə, ta­ri­xi sə­hi­fə­lə­rin və­rəq­lən­mə­si, et­noq­ra­fik yad­daş, mil­li ədə­bi ir­sə mü­ra­ci­ət, bə­şə­ri və mil­li mə­də­ni mü­na­si­bət­lər -- tə­bii ya­şan­tı­la­rın­dan do­ğan hisslər­dir.  Ki­ta­ba da­xil et­di­yi Azər­bay­can di­lin­də ya­zıl­mış şe­ir­lə­ri (cə­mi 25 şe­ir) müx­tə­lif möv­zu­lar­dan bəhs edir. Və­tən həs­rət­li, Və­tən mə­həb­bət­li, "gə­lim­li-ge­dim­li dün­ya, bir üzü dö­nüm­lü dün­ya"nın folklor yad­da­şı, mil­li fa­ci­əmi­zin ək­si, dər­viş dərdli, Araz ha­ray­lı, ta­ri­xi yad­da­şı ya­ra­lı Axıs­ka züm­zü­mə­si, ta­le ün­van­lı, Tu­ran ha­va­lı, köv­rək uşaq­lıq şıl­taq­lı­ğı, ba­har rü­bab­lı, dost sə­da­lı, qə­ləm qar­daş­lı, Də­də Qor­qud ba­ya­tı­lı, ic­ti­mai-si­ya­si məz­mun­lu, ta­lan­mış -- iş­ğal edil­miş tor­paq­la­rı­mı­zın inil­ti­si, Və­tən xa­in­lə­ri­nə it­ti­ha­me­di­ci tə­nə­lər, Qa­ra­ca Ço­ban mərdli­yi, nəğ­mə­li ömür sə­hi­fə­lə­ri, doğ­ma­la­ra qəlbdən sü­zü­lən nis­gil, Məm­məd Araz po­eti­ka­sı­nın fəl­sə­fi, şa­ir pər­va­nə­li­yi bu şe­ir­lə­rin möv­zu­su, sü­je­ti, mən­ti­qi mə­na­sı, po­etik dü­zü­mü­dür --

O söz de­yil -- ya­xar ül­gü ol­ma­sa,

Şe­ir de­yil -- yı­xar cən­gi ol­ma­sa,

Qə­ləm de­yil --  di­dər sün­gü ol­ma­sa,

Çı­xart mə­ni ge­dər-gəl­məz yo­lu­na!

Akif Azal­pın öz­bək di­lin­də yaz­dı­ğı şe­ir­lə­ri­ni şa­ir Əbül­fət Zey­na­loğ­lu Azər­bay­can di­li­nə tər­cü­mə et­miş­dir (cə­mi 25 şe­ir). Bu his­sə isə şa­irin ömür-gü­nü­nü bağ­la­dı­ğı, gəncli­yi­ni--hə­yat eş­qi­ni ya­şa­dı­ğı, Azər­bay­ca­nın soy qar­da­şı Öz­bə­kis­ta­na həsr et­di­yi şe­ir­lə açı­lır. "Bi­tik­də­ki eti­qad" şe­iri türk ta­ri­xi­nin yad­da­şı, Qor­qud sa­zı, Atil­la gü­cü­nün sə­da­sı­dır.

Yur­dum Tu­ran, aulum Nur­su,

Keç­di­yim yol sə­ma­la­ra­can,

Gündoğandan Günbatanacan,

Nisgillərə yel olan arzu.

-- şər­qi­si­ni ya­zan şa­irin do­ğul­du­ğu yurd Azər­bay­can ol­sa da, soy-kö­kü (bi­tik­də) ilə azər ol­du­ğu qə­dər də öz­bək, uy­ğur, qır­ğız, türkmən, qa­zax, ta­tar, baş­qırd, bal­kar, ya­kut, çu­vaş, qu­muq, xa­kas, kər­kük, qa­ra­qal­paq, qa­qa­uz, şor, ka­ra­im... bir söz­lə, türkdür --

Mən bu­nun­la ye­nil­məz,

Mən bu­nun­la bö­yü­yəm!

"Yol", "Al­bo­na", "İki dam­la yaş", "Mən­zə­rə", "Ge­cə gü­lü­nə", "Sa­lam, dar ağa­cı", "Cey­ran sü­dü­nə", "Qı­lınc və qə­ləm", "Üm­man", "Ana", "Qa­dı­na", "Dost qəd­ri", "Al­qış­la, Azər­bay­can" və s. şe­ir­lə­rin­də gö­zəl li­rizm, es­te­tik du­yum, ger­çək ya­şan­tı­la­rın po­etik ək­si gö­rü­nür. Bu şe­ir­lər­də­ki bə­dii ifa­də tu­tu­mu, təs­vir xalq ya­ra­dı­cı­lı­ğı, xalq yad­da­şın­dan sü­zü­lən nəğ­mə­lər qə­dər sə­mi­mi və saf­dır, folklor şi­rin­li­yi oxu­cu qəl­bi­nə nü­fuz edir.

"İki dam­la yaş" şe­iri "li­rik mə­ni"in qü­ru­ru və köv­rək, tit­rək duy­ğu­su­dur. Öm­rü­nə, ta­le­yi­nə qis­mət iki türk yur­du­na aşi­qa­nə, pər­va­nə vur­ğun­lu­ğu, li­rik ov­qa­tı­dır. Azər­bay­can--Öz­bə­kis­tan -- hə­rə­si gö­zü­nün bir gi­lə­si­dir, bi­ri kön­lü­nün "Şeş­mu­ğam"ı, di­gə­ri isə "Şi­kəs­tə" ha­va­sı­dır. Bi­ri -- Al­pa­mış Mu­ğan­na yay­la­sın­da das­tan öm­rü ya­şan­tı­la­rı ilə qəh­rə­man­lıq zir­və­si fəth edir­sə, di­gə­ri Də­də Qor­qud ru­hun­dan güc alıb Ba­bək qa­la­sı­na nur sa­çır, bi­ri Ni­za­mi dü­ha­lı, di­gə­ri Nə­vai hü­nər­li, bi­ri Nə­si­mi ta­le­li, Fü­zu­li ağ­rı­lı, di­gə­ri Uluğ­bəy hik­mət­li, Məş­rəb fa­ci­əli, bi­ri nəsr dün­ya­sı ul­duz kəh­kə­şan­lı, Çol­pan göy­nəm­li, bi­ri "Ar­şın mal alan" ha­ray­lı, Ca­vid şə­hid­li, bi­ri sə­ma­sı se­vinc ay­dın­lı­ğı, di­gə­ri ul­duz şə­fəq­li türk yur­du­dur. Şə­ni­nə min­bir das­tan, nəğ­mə ya­ra­şa­sı öl­kə­lə­ri iki dam­la şeh­dir.

Kö­zə­rib ya­na­caq kir­pi­yim üstdə,

Ta­le ya­zı­sı­tək iki dam­la yaş.

Ümu­miy­yət­lə, Akif Azalp po­ezi­ya­sı baş­dan-ba­şa türk nə­fəs­li, türk səs­li, türk hay­qır­tı­lı nəğ­mə­dir. Bu po­ezi­ya­da tür­kün ta­ri­xi, folklo­ru, xa­rak­te­ri, se­vin­ci, ələ­mi, eş­qi, na­kam ahı gö­rü­nür, kök­lü-bi­nə­li bir Tu­ran ha­va­sı­dır --

Yü­rü­dük­cə kö­nül de­yir,

biz­dən bu ha­va qa­la­sı,

Tür­küm­də Tu­ran ha­va­sı,

mar­şım­da Tu­ran ha­va­sı!

Ki­tab­da­kı üçün­cü böl­mə­yə Çağ­daş öz­bək şe­irin­dən Akif Azal­pın tər­cü­mə­lə­ri da­xil edil­miş­dir -- xalq şa­ir­lə­ri Ab­dul­la Ari­pov, Er­kin Va­hi­dov, Os­man Qoş­qar, Xa­siy­yət Rüs­tə­mo­va, Qoş­qar Nər­qa­bil, İq­bal Mir­zə. Ab­dul­la Ari­pov­dan olan seç­mə tər­cü­mə­lər­də "Azər­bay­can", "İrə­van kü­çə­sin­də", "Ba­har gün­lə­rin­də pa­yız ha­va­sı", "Gül­mə, gül­mə", "Na­mə­lum ba­ki­rə" şe­ir­lə­ri Azər­bay­ca­na, Azər­bay­can gö­zə­li­nə, "li­rik mən"in dü­şün­cə­lə­ri­nə həsr olun­muş­dur. A.Ari­po­vun "Azər­bay­can" şe­iri­lə Azər­bay­can di­lin­də indyə­cən bir ne­çə şa­irin tər­cü­mə­sin­də rastlaş­mı­şıq. Hər bi­ri­nin öz ru­hu, öz ahən­gi var­dır. Xalq şa­ri­miz X.R.Ulu­tür­kün A.Ari­pov­dan olan bir xey­li tər­cü­mə­lə­ri kön­lü­mü­zü se­vin­di­rib. Er­kin Va­hi­do­vun ya­ra­dı­cı­lıq nü­mu­nə­lə­ri ilə həm X.R.Ulu­tür­kün, həm də di­gər şa­ir­lə­rin tər­cü­mə­sin­də il­kin ta­nış­lı­ğı­mız olub­dur. Akif Azalp da öz tər­cü­mə sə­hi­fə­sin­də bu şa­irə xü­su­si yer ayır­mış və öz kö­nül rü­ba­bı­nın nə­fə­sin­dən xoş duy­ğu­lar ci­la­la­ya­raq "Qul­luq et, -- de­mi­rəm", "Qəlb elə üm­man­dı", "So­yuq çar­daq­lar­da di­dər­gin və dik", "Ge­cik­mə" və "Bu köh­nə gi­ley­li" şe­ir­lə­ri­ni oxu­cu­su­na ər­mə­ğan edir.  Er­kin Va­hi­do­vun po­ezi­ya­sın­da­kı mə­tin­lik, qü­rur his­si, türk mərdli­yi, li­rik dü­şün­cə, si­ya­si hoq­qa­baz­lıq­la­rın ağ­rı­sı­nı çə­kən sa­də, gü­nah­sız in­san­la­rın bir ho­vur nə­fə­si, ta­le ağ­rı­sı, za­ma­nın dö­zül­məz­li­yi və itən "hə­ya­sı" dü­şün­dü­rü­cü və fəl­sə­fi­dir. Os­man Əzi­min şa­ir öm­rü­nün hə­zin xə­yal­la­rı, bir qa­ra­çı qı­zı­nın do­daq­la­rın­da pı­çıl­da­yan nəğ­mə­lər, eş­qə bü­lənd gi­ley­li, küs­kün, ya­nıq­lı ta­le­yi və mil­li ta­ri­xi mis­ra­la­nıb.

İq­bal Mir­zə­nin se­vən kön­lü öz li­rik nəğ­mə­si­ni be­lə mis­ra­la­yır --

Sən mə­nim qa­ra­göz qa­ran­qu­şum­san,

Kök­süm ey­van ol­du sə­ni öz­lə­yib.

Os­man Qoş­qar­dan olan çe­vir­mə­lər Azər­bay­can--öz­bək ədə­bi əla­qə­lə­ri­mi­zin po­ezi­ya sə­hi­fə­sin­də par­laq gö­rü­nən, se­çi­lən po­etik nü­mu­nə­lər­dir.

Eşq de­yi­lən qis­mə­tim, nəm­li

Göz­lə­rin­də ya­şa dön­düm mən.

Dama - dama qüssəli, qəmli…

Bir gün, gülüm, daşa döndüm mən.

Çağ­daş öz­bək po­ezi­ya­sın­da dan ul­du­zu tək par­la­yan Xa­siy­yət Rüs­tə­mo­va is­te­da­dı, özü­nə­məx­sus po­etik sö­zü ilə se­çi­lir. Onun po­ezi­ya­sın­da­kı türkçü­lük ru­hu ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın əsas mə­na­sı­dır. Si­ya­si mo­ti­vi ilə sə­ciy­yə­lə­nən "Xal­qım sə­nin ki­mi" şe­irin­də­ki ya­şan­tı­lar ağ­rı­lı və hay­qır­tı­lı­dır. Türk hay­qır­tı­sı­nı, üs­ya­nı­nı duy­maq üçün mil­li tə­pə­rə dol­ma­lı­san. Onun po­ezi­ya­sın­da­kı bə­dii ifa­də­li­li­yin zən­gin­li­yi oxu­cu­nu özü­nə cəlb edir. Qa­dı­na, bay­ram gün­lə­ri­nə töh­fə, hə­diy­yə ki­mi təq­dim edi­lən çi­çək, gül öm­rü­nə şa­ir qəl­bi ağ­rı­yır -- bay­ram se­vin­ci ya­şa­nan an­la­ra bəxş olu­nan gül­lər, gül öm­rü qur­ban edi­lir. Əli­nə gö­tür­dü­yün çi­çək gö­zəl­lik­lə­ri için­də se­vi­nən qəl­bin ey­ni an­da qur­ban­lıq ki­mi üzü­lən gül­lə­rin ta­le­yi­nə ağ­rı­ma­sı şa­irin po­etik ta­pın­tı­sı­dır. Şa­ir öm­rü­nə, söz hik­mə­ti­nə gü­və­nən şa­ir Al­la­ha ta­pı­nar.

Ürək döyüntüsü - haqqa ibadət,

Ürəyim döyünür haqdan ibarət.

Bir da­ha inan­dım şa­irin gü­cü­nə,

Özü­mü dəfn et­dim Sö­zün içi­nə.

-- be­lə po­etik ta­pın­tı­lar Xa­siy­yət xa­nı­mın gə­lə­cək şa­ir öm­rü­nün par­laq işar­tı­la­rı­dır. Bu top­lu­da Akif Azal­pın şa­ir­lik is­te­da­dı­nın, ulu­türkçü­lük eş­qi­nin nü­mu­nə­si ki­mi türkdil­li xalqla­rın -- öz­bək, uy­ğur, türkmən, ta­tar, krım, xa­kas, şor xalqla­rı­nın xalq mah­nı­la­rın­dan olan çe­vir­mə­lə­ri uğur­lu və ori­ji­nal­dır, bö­yük zəh­mət və cə­sa­rə­tin, zən­gin tə­fək­kü­rün, bi­li­yin ək­si­dir. Bu çe­vir­mə­lər­lə ta­nış ol­duq­ca Akif Azalp po­ezi­ya­sı ru­hu­mu­za da­ha da doğ­ma­la­şır. Mə­sə­lən, onun "Bi­tik­də­ki eti­qad" , "Yol" şe­ir­lə­ri ,"...Ha­va bu­lu­du yır­ğa­lar" ad­lı öz­bək xalq mah­nı­sı ilə ey­ni şe­iriy­yət, ey­ni ruh, qan da­şı­yı­cı­sı­dır. Be­lə mi­sal­la­rı mü­əy­yən qə­dər sa­da­la­maq müm­kün­dür. Bu po­etik ox­şar­lı­ğın, bən­zət­mə­nin bir sə­bə­bi odur ki, mü­əl­lif xalq ru­hu­na, xalq de­yim­lə­ri­nə, nəğ­mə­lə­ri­nə o qə­dər mə­həb­bət­lə bağ­la­nıb ki, san­ki  sənətkarlıq məktəbini el  ədə­biy­ya­tın­dan mə­nim­sə­yib. Özü də ya­şa­yıb-ya­rat­dı­ğı elin ru­hu­na da­ha çox ya­xın­dır. Bu his­si onun öz ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da -- azər­bay­can­ca və öz­bək­cə olan şe­ir­lə­ri (tər­cü­mə­lər) ara­sın­da da gör­düm. Onun məş­hur "Sa­lam, dar ağa­cı" şe­iri­nin məz­mu­nu xalq das­ta­nın­dan gö­tü­rül­müş­dür. Şa­ir möv­zü­nü o qə­dər bö­yük us­ta­lıq­la po­etik­ləş­di­rib ki, on­dan son­ra öz­bək şa­ir­lə­ri "dar ağac"ına yaz­dıq­la­rı şe­ir­lə­ri xalq das­ta­nı­na yox, Akif Azal­pa nə­zi­rə ki­mi qə­lə­mə alıb­lar. Be­lə mi­sal­lar onun ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da çox­dur.

Mə­nə elə gəl­di ki, 30 il­dir  Öz­bə­kis­tan Elmlər Aka­de­mi­ya­sın­da el­mi iş­çi, nə­zə­riy­yə­çi alim­, şair  Akif Azalp şeirlərini öz­bək di­lin­də da­ha şi­rin, da­ha po­etik ya­zır.  İna­nı­ram ki, şa­ir­lə bu gö­rüş oxu­cu­la­ra unu­dul­maz tə­sir ba­ğış­la­ya­caq və Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı sə­hi­fə­sin­də özü­nə­məx­sus yer tu­ta­caq­dır.

Ha­ra­da ya­şa­ma­ğı­mı­za bax­ma­ya­raq içi­miz­də dün­ya boy­da Azər­bay­can eş­qi sax­la­maq, əziz­lə­mək, göz bə­bə­yi­tək qo­ru­maq düş­mə­nə sər­rast ca­va­bı­mız­dır.  Bə­li, öz­bək­-A­zər­bay­can ədə­bi-­mə­də­ni əla­qə­lə­ri məhz be­lə ya­ra­dı­cı­lıq mü­na­si­bət­lə­ri, və­tən­daş­lıq qay­ğı­sı sa­yə­sin­də öz in­ki­şa­fı­nın ye­ni mər­hə­lə­si­ni ya­şa­yır.

«Azərbaycan və azərbaycanlılar»,

AMEA -nın elmi dərgisi, dekabr, 2007. səh.(İngilis dilində)