SƏLİM BABULLAOĞLU

Kənar göz ilə

1997-2004-cü illərdə Azərbaycanda tərcümə işinin vəziyyəti

(Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin XI qurultayı üçün məruzə)

Mənbə: «Dünya ədəbiyyatı» dərgisi, 2004, may

Fevralın 25-də ölkə yazıçılarının növbəti ümumi toplantısı - XI qurultayı ərəfəsində Yazıçılar Birliyində daha bir tədbir, ədəbi canrlar üzrə sonuncu yaradıcılıq müşavirəsi keçirildi. Bədii tərcümə məsələlərinə həsr olunmuş Yaradıcılıq Müşavirəsini AYB sədri, xalq yazıçısı Anar açdı, ədəbi-mədəni ictimaiyyətin nümayəndələrini - yazıçıları, tərcüməçiləri, filoloq-alimləri, curnalistləri salamladı və məruzə etmək üçün sözü şair-tərcüməçi Səlim Babullaoğluna verdi.

Natiqin qurultaylararası dövrdə milli bədii tərcümə sənətinin ümumi mənzərəsinə həsr olunmuş məruzəsi dinlənildikdən sonra müzakirələr başlandı. Müzakirələrdə f.e.doktoru, tərcüməçi Zeydulla Ağayev, "Ədəbiyyat" qəzetinin baş redaktoru Ayaz Vəfalı, tənqidçi Əsəd Cahangir, şair Sərvaz Hüseynoğlu, Yazıçılar Birliyinin katibi Arif Əmrahoğlu, "Mütərcim" curnalının baş redaktoru Telman Vəlixanlı, şair-tərcüməçi Abbas Abdulla, yazıçı-tənqidçi Aydın Xan (Əbilov), şair-publisist Tofiq Abdin, "Azərbaycan" curnalının baş redaktoru İntiqam Qasımzadə, şair-tərcüməçi Eyvaz Borçalı, Azərbaycan Tərcümə Mərkəzinin rəhbəri, yazıçı Afaq Məsud, yazıçı Elçin Hüseynbəyli və başqaları çıxış etdilər, məruzə ətrafında fikirlərini bölüşüb tərcümə işi ilə bağlı çağdaş durumun problemlərinə diqqət yönəltdilər.

Məruzənin tam mətnini diqqətinizə çatdırırıq.

Hörmətli sədr!

Hörmətli katiblər!

Xanımlar və cənablar!

Dostlar!

İnsan həyatının və fəaliyyətinin bütün əsas hadisələri ilk baxışdan başqa cürə görünsə də həmişə təklikdə baş verir. İstisnalar yoxdu, nədən ki, bunu insanın doğuluşu və ölümü diqtə edir: hətta cütləşəndə belə insan təkdi; hətta qətliamlarda belə insanlar fərd kimi ölür. Yəqin bu səbəbdəndir ki, bizim düşüncəmiz birinci şəxsin təkində daha mütəhərrik və işləkdi. Əslində "bizim düşüncəmiz" deyib də mən daha çox bir nəfəri - özümü nəzərdə tuturam və siz bunu bilirsiniz. Bilirsiz ki, nəzakət xatirinə olan bu əvəzliyin indiki halda yalnız tərcümeyi-halını "Mən, Səlimov Səlim Babulla oğlu 1972-ci ildə anadan olmuşam" kimi izhar edə bilən adama dəxli var. Ona görə də auditoriyanı bu sayaq eqoist girişli məruzəyə dözümlü olmağa çağıran səbəblərlə, məruzəni daha predmetli sonrayla davam eləməyə sövq edən səbəbin eyniliyini bölüşmək məqamıdı. Belə ki, auditoriya sözünün yalnız yer və məkan bildirən çalarına - bu ölü dilin cansız isminə əhəmiyyət verməsək, bu yerdəki çoxluq - kollektiv, fərd-fərd və tək-tək daha görünən, daha çox, daha diri, daha anlayan olur; kollektiv eşitmə olmadığından kollektiv üçün danışma da yoxdur - mən bunları anlayıram və sizin hər biriniz bilir ki, illər, canrlar, nəşrlər və s. və s. bölgülər altında nə qədər ümumiləşdirmə aparılsa, siyahılar tərtib olunsa belə söhbət təklərdən və onların gördüyü işlərdən gedəcək. Təklərin işindən təklər üçün danışmaq imkanı bu gün mənə verildiyinə görə qürur duyur, bu imkanı verənlərə təşəkkür edirəm.

Əziz dostlar! 

Ədəbiyyat mübhəmlikdi, təkliyin və təklərin işidi - bunu bilirsiz. Ədəbiyyat həm də tərcümədir: sən həyatı - ayrı-ayrılıqda görünməz, qoxusuz, rəngsiz zərrələrdən ibarət olan günəşi, buludu, ağacı, binanı, dilsiz və sözsüz reallığı öz doğma dilinə - sənə verilən dilə çevirirsən. Mütərcimlik isə iki mübhəmlik gücündə təklik, iki təklik qədər mübhəmlik, iki dəfə yazıçı işi, iki dəfə ədəbiyyatdır. Burda əyləşən yazıçı və tərcüməçilər onu da bilir ki, təzə söz yox, təzə tərz var; və bizim hər birimizin - daha çox burda olmayanların ən azı gördüklərimizi fərqli adla çağırmaq, onlara heç olmasa təxəyyül və reallığın fərqli situasiyalarında baxmaq, bununla da mütəmadilikdən və adilikdən qurtarmaq haqqı var. Ədəbiyyat isə bəzən görmədiklərimizi də duyurandır. Bu haqları və imkanı bizə qazandıran bir dəfə həmin ədəbiyyatı yazmaqdısa, dünya ədəbiyyatından tərcümə etmək də ona bərabərdir. Əslində "dünya ədəbiyyatı" söz birləşməsi kimi tərcümə prosesinin doğurduğu "neologizmdi". Elə bu da bizim tərcümə ilə bağlı vəziyyətə göz yetirməyimiz üçün yetərlidi, olsun ki, təklərdən birinin - bir nəfərin gözü ilə. Və mən 97-ci ildən - yazıçıların sonuncu qurultayının keçirildiyi o ildən bu yana baxmaq üçün daha əvvələ qayıdacam.

Müəlliməmiz xəstələndiyindən əlifba ilə tanışlığımızın qeydi gecikdi, əlifba bayramını 2 ay sonra - 80-ci ilin yanvarında qeyd elədik. "Aleksandrovskiy list" adlanan iri ağ vərəqlərin dörd bölünmüş və hərflərin böyük-böyük yazıldığı hissələri boynumuzdan asılmışdı. O vaxt həmin hərfləri asanlıqla gəzdirəndə biz insanın ömrü boyu söz gəzdirdiyini, söz danışdığını və qoyub getdiyinin də elə söz olduğunu bilmirdik.

29 uşaqdan yalnız üç nəfəri iki-iki hərf asmışdı boynundan. Payıma düşən "y" və "k" indiyədək yadımdadı: atamın kitabxanasındakı bitməz-tükənməz saydığım kitabları oxumağa hazırlaşır, yazmağı - əslində hərflərin üzünü köçürməyi öyrənmişdim. Yeri gəlmişkən, bizim hamımızı əlifba kitabından "hərfi tərcümədə", təsirlənməkdə və plagiatlıqda ittiham etmək olardı: ümumiyyətlə isə insanın bütün fəaliyyətlərini öyrənmək yox, öyrəşmək sözü altında ümumiləşdirmək daha düzdü, məncə; "biz az şey öyrənir, çox şeyə öyrəşir, hər şeyi unuduruq ki, vərdişlər bir yana, unutqanlığımız öyrəndiklərimizin belə gərəkli olduğunu sual altına alır. Danışmağı dilsizliyin səhvi, yazmağı bu səhvin sonrakı adı, sonuncu aqibətimiz olan susmağı həmin səhvin gecikmiş etirafı saysaq - yalnız etiraf və ilkinlik təəssüratı bir az təskinlik gətirir. Bu söylənilənləri isə eləcə sentensiya saymayın, nədən ki, son illər - xüsusən məruzənin əhatə elədiyi dövrdəki "dünya ədəbi prosesi" və bizdə tərcümə edilən mətnin seçimiylə bağlı əcaib meyllər məni əndişələndirir: qısası, tərcümə prosesində indiyə qədərki boşluq və gecikmələr sonradan müəllif və mətnlərin ucdantutma, seçimini sürətli və keyfiyyətsiz tərcümələrini doğurur. Qabağa qaçsam da toxunduğum məqamın bundan sonrakı ədəbi prosesdə və tərcümə işində ən ciddi problem olduğunu, artıq öz mənfi, şər simptomlarını büruzə verdiyini qeyd etməliyəm. Əslində yalnız bununla da kifayətlənirəm. Kökündə "ədəb" və "mahiyyət" dayanan ədəbiyyatla kökündə "hərf" və "mətn" dayanan literatura qarşıdurması yaranır, unudulur ki, ədəbiyyatın içində bir daha çox estetik mahiyyəti olan "dəb" kəlməsi də var. Və ədəbiyyatın perspektivi (?) "nə?" sualına yalnız doğru cavab tapmış yazarın "necə?" sualına cavab axtarışlarıyla bağlıdır. Yalnız bu haldakı dəbi! tendensiyanı, sonda isə klassikanı doğru etik seçim etmiş kəslərin uğurlu estetik baxışları yaradır: gələcək geridən keçir.

Və mən "Lemyuel Qulliverin Liliputstana səyahəti"ni, "Qaraqantua və Pantaqruel"i, "Üç müşketyor"u, "Başsız atlı"nı, "Dəfinələr adası"nı, "Kapitan Qrantın uşaqları"nı oxuyanda bütün bunları bilirdim. Bilirdim ki, Servantes, Svift, Raspe, Stivenson, Dikkens, Defo, Rable, Düma və Cül Vernlə mənim - oxucunun arasında Mikayıl Rəfili, Ənvər Məmmədxanlı, Mikayıl Rzaquluzadə, Cabbar Məcnunbəyov, Əkrəm Əylisli, Adil Əfəndiyev, Pənah Xəlilov, Əkbər Ağayev, Ələviyyə Babayeva, Rəfiqə Hüseynova, Şəfiqə Ağayeva, İsgəndər Nəfisi, Sabit Rəhman, Aydın Abdullayev, Əhəd Muxtar, Arif Acalov və başqaları dayanır. Mən bu gün onların hamısına - aramızda olanlarına da, olmayanlarına da, uşaqlığımızı əsrarəngiz etdiklərinə görə, təşəkkür edirəm. Ümumiyyətlə isə bu təşəkkür və yadetmənin hamıya, Azərbaycan ədəbiyyatında ilk tərcümə örnəyinin müəllifi - böyük İmadəddin Nəsimiyə, XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının, xüsusən poeziyamızın, demək olar ki, bütün nümayəndələrinə, klassiklərimizə, bugünümüzə - modern qəzəllər yazan və mütərcimlik edən İlqar Fəhmiyə də dəxli var. Əgər elə şair və yazıçı varsa ki, o, tərcümə etməyib, deməli o bunu ya edəcək, ya da "istehlakçı" kimi o bunu başqa cür - sitatlar gətirmək, improvizələr etmək və təsirlənməklə artıq edib.

Hörmətli xanımlar və cənablar!

Sözü, bədii mətni zamanın paraleli, zamanın proyeksiyası, hətta zamanın özü də saymaq olar. Uşaqlığımızın ən yaxın, ən sevimli sirdaşı olan nağıllardakı bir cümlənin içindəcə bir insan ömrünün necə yarıya yetdiyini, bitdiyini, uzaq məsafələrin bir andaca necə qət edildiyini hamımız yaxşı xatırlayırıq, amma o adlar, o yerlər, o hadisələr bizimkidi, doğmadı. Tərcümə mətni isə bizə paralel dünyalara sirayət etməyə, bütün coğrafi-inzibati baryerləri həmən aradan qaldırmağa icazə verir. Fövqəlcoğrafi hadisə kimi mütərcimlik hamıya həmişə hər yerdə olmaq imkanı qazandırır. Necə ki, mən 20 il əvvəl Bakıdan 120 km cənubda çarpayıda arxası üstə uzanır, evimizin yaxınlığından keçən dəmiryol xəttinə doğru şəklənir, qatar keçərkən gözümü yumub çarpayının dəmir torunda özümü yellədir, bununla da qatarda olmağımı imitasiya edir, elə həmin qatarla əvvəl sinəmə açıq vəziyyətdə sıxdığım kitabın içindən keçir, sonra Avstraliya səhralığında hərəkət edir, kapitan Qrantın göndərdiyi məktubla bağlı huşsuz Paqanellə mübahisələr edirdim. 1980-ci ildə, yaxud bir az sonra mən XIX əsr Avropasına, Avstraliya və Amerikaya səyahət etməkdəykən, italyan yazıçısı Umberto Eko daha əvvələ - orta əsrlər İtaliyasına səyahətdən əlidolu geri dönürdü: onun qovluğunda çoxqatlı və çox maraqlı detektiv sücet, fəlsəfi oyun, orta əsrlər leksikası ilə zəngin dil, monastır kitabxanalarının sirri var idi; "Qızılgülün adı" romanı sonradan Avropa prozasının yeni və əsas təmayüllərindən birini müəyyənləşdirdi ki, gələcək geridən keçirdi. Bu, həmin dövr idi ki, Lesli Fidler və Çarlz Cenksin, Liotar və Rolan Bartın postmodernist ideyaları ədəbi intellektualların beynini dumanlandırır, kütləvilik və elitarlıq arasındakı uçurum doldurulur, hamarlanırdı.

Digər tərəfdən, dünya üçün artıq tanınmış adlar - Çeslav Miloş, Elias Kanetti, Uilyam Holdinq, İosif Brodski, Oktavio Pas, Nadin Qoldimer, Milorad Paviç, Milan Kundera, Artur Kestler, Derek Uolkott, Kendzaburo Oe, Şeymas Xini, Vislava Şimbroska  mütləq mənada təsdiqlənir, ölçüyə çevrilir, az sonra da modernistlər adı ilə təsnifləşdirilir, onların haqqında keçmiş zamanda, özü də hələ ki, nə olduğu sonadək aşkarlanmayan postmodernist ironiya ilə danışmağa başlayırdılar.

Dünya yeni adların və əsərlərin girdabına düşürdü: Günter Qrass, Paviç, Can Filip Arru Vinyö, Can - Mark Rober, Fransin Prouz, Mişel Uelbek, Kadzuo İsiquro, Günter Fraytaq və s. adlar müxtəlif aylıq və illik bestsellerlər siyahısına başçılıq edirlər. "Ən yeni romanın" ən yeni nümunələrini yaradırdılar. Elə bizə qonşu Rusiyada da məhz bu dövrdə - 80-ci illərin ortalarından bu yana Priqov, Lev Rubinşteyn, Mamleyev, Nekrasov, Kibirov, Sorokin, Sokolov, Pelevin, Pavlova və Vodennikov kimi yazıçı və şairlər konseptual, postkonseptual sənət ideyalarını yayır, təbir və poetika etibarilə postmodernistlərə yaxınlaşmaqdaydılar ki, indiyədək adıçəkilən müəlliflərin böyük əksəriyyəti, həmin böyük əksəriyyətin yazdığı xarakterik əsərlər hələ də dilimizə tərcümə olunmayıb. Mövcud tərcümələr isə fraqmentar xarakter daşıyır.

Dostlar, məruzə əslində bir suala cavab axtarır: tərcümə işinin vəziyyəti necədir? Mənim yadıma Norveç yazıçısı Borgenin "Fransız romanı" essesi düşür. Borgen yazırdı: "Nəhayət ki, cavan, amma yetərincə təcrübəli fransız yazarı Alber Kamünün "Taun" romanı Norveç dilinə tərcümə olundu". Essenin sonrası ilə işimiz yoxdur. Sadəcə, yazıldığı tarixi xatırladım. 1949-cu ildə yazılıb bu esse. Romanın ilk fransız nəşrindən iki il sonra. Vur-tut iki ildən sonra. Əslində, əhəmiyyətli əsərlərin Avropadakı tərcümə sürəti və nəşri indi 4-5 aydan çox çəkmir. Amma nəzərə alsaq ki, o dövrdə internet yox idi və Norveç də Fransa kimi müharibədən çıxmışdı, situasiya aydın görünər. Həmin romanın rus tərcüməsi ilə Norveç tərcüməsi arasında təxminən 15 il fərq var. Bizə isə 52-53 il lazım gələcəkdi ki, həmin romanı dilimizə çevirək.

Yeri gəlmişkən, məruzənin əhatə elədiyi dövrün bizcə ən uğurlu nəşrində - "Azərbaycan milli ensiklopediyası" nəşriyyatının Hamlet Qocanın tərcümələri və tərtibatı əsasında 2000-ci ildə çap etdiyi "Fransız ədəbiyyatı antologiyası (XIX-XX əsrlər)"na həmin romandan bir parça daxil edilib ki, Azərbaycan oxucusu elə H.Qocanın tərcüməsinin curnal nəşrindən başqa hələ də "Taun"u oxuya bilmir. Belə faktlar çoxdur. Misal üçün, C.Coysun 1914-cü ildə işıq üzü görən "Dublinlilər" kitabındakı "Ölülər" povesti Azərbaycan oxucusuna yalnız 1983-cü ildə - bir il əksiklə 70 ildən sonra Vilayət Quliyevin oricinaldan tərcüməsində yetişə bildi. Amma "Uliss" hələ də dilimizə tərcümə edilməyib. Bir az keçsə biz həmin əsərin tərcümə olunmamasının yüzilliyini də qeyd edə bilərik. Təbii, mən bununla heç də onu demək istəmirəm ki, əgər Çində il ərzində 600 roman çap olunursa, biz bütün bu əsərləri dilimizə çevirməliyik. Amma tutalım Çin mənşəli Qao Sinsianın nə yazdığını və necə yazdığını bilmək vacibdir. Elə əsərlər var ki, onlar yüzilliyin diaqnozunu qoyur, dünya ədəbi səhnəsində təyinedici funksiya daşıyır. Tutalım, Coyssuz, Bekketsiz, Kamüsüz XX əsr nəsrinin tam səhnəsini yaratmaq mümkün deyil.

Tərcümə mövzusu ilə bağlı məndən 7 il əvvəl çıxış etmiş Mahir Qarayevin məruzəsinin bir məqamını parafraz etmək istərdim: "...Meksika yazıçısı Xuan Rulfonun "Pedro Paramo" romanını dilimizə çevirmiş istedadlı gənc nasir Yaşar və adını çəkmədiyim digər tərcüməçilər çevirdikləri əsərləri çap etdirə bilmirlər..."; yaxud məruzənin başqa bir yerində həmkarım Əlişir Nəvainin "Leyli və Məcnun" poemasının Ayaz Vəfalı tərəfindən qədim özbək dilindən çevrildiyini xatırladır. Mən Yaşarın 29 noyabr 2003-cü il tarixdə "525-ci qəzet"də Bəsti Əlibəyli ilə söhbətindən belə başa düşdüm ki, çox əhəmiyyətli bir əsər dilimizə tərcümə olunsa da hələ də çap olunmayıb. Yaxud, tərcüməçilərimizin daha yaşlı və professional təbəqəsini təmsil edən Ayaz Vəfalı zəhməti də ayrıca bir kitab kimi oxucularına çatmayıb. Ola bilər ki, kimsə "çap olunacaq" deyə bilər, amma mən bu günə qədərki vəziyyətdən danışıram. İndiyədək  pessimist ovqatla deyilənləri belə ümumiləşdirmək olar ki, biz tərcümə işində dünya söz sənətindəki prosesləri izləmək baxımından ən azı 30-40 il geridə qalırıq. Və konkret bir yazıçının əsaslı irsini tərcümə etmək baxımından vəziyyət ölü nöqtədədir və bu haqda heç danışmağa da dəyməz. Ona görə də mən məruzənin əhatə etdiyi dövrün, bayaq qeyd etdiyim kimi, fraqmentar işləri, -  uğurlu nəşrlər, tərcüməyə yer ayırmış qəzet və dərgilər, bu sahədə zəhmətə qatlaşmış tərcüməçilər haqqında danışmaq istəyirəm.

1997-ci ildən bu yana ədəbiyyat çap etməyə mükəlləf olan Yazıçılar Birliyinin ədəbi orqanları - "Azərbaycan" və "Ulduz" dərgiləri, "Ədəbiyyat" qəzeti ilə yanaşı, ölkənin bir çox müstəqil mətbuat orqanları - "Cahan", "Mütərcim", "Mars", "Aran" curnalları, "Yeni Azərbaycan" qəzetinin "Ədəbiyyat" əlavəsi, "Ədalət" qəzetinin ("Körpü", "Alatoran", "Pərvanə", "Turan", "Karvan", "Üçüncü ədəbi hərəkat") ədəbi buraxılışları, "Azadlıq", "525-ci qəzet", "Ulus", "Palitra", "Ekspress", "Ruh" qəzetləri ədəbiyyata, həmçinin, tərcüməyə əhəmiyyətli yer ayırdılar ki, bu da bütövlükdə ədəbiyyata olan marağın göstəricisi sayıla bilər. Tərcümə olunan materialların böyük kütləsi də məhz həmin müstəqil KİV-in üzərinə düşürdü. Bunu həmin mətbu orqanlarının daha çoxtiraclı olması, həmçinin, yeni ədəbi təmayüllərə münasibətdə daha açıq mövqe tutması ilə bağlamaq olar. Amma bir məqamı da qeyd etmək istəyirəm ki, elə müstəqil KİV-in ədəbiyyata yer ayırması bu qəzet və curnalların tiraclarının artmasına az xidmət göstərməyib.

Həmin dövrdə "Azərbaycan" curnalında Qədir İsmayılın tərcüməsində Yaşar Kamalın "Ağrıdağ əfsanəsi", Saday Budaqlının tərcüməsində "İnildəyən dağ", Arif Əmrahoğlu və Paşa Əlioğlunun tərcümələrində Kamal Tahirin "Yorğun savaşçı", Reha Çamuroğlunun "İsmayıl", Ələviyyə Babayevanın tərcüməsində Ceyms Qrinvudun "Balaca səfil", Hamlet Qocanın tərcüməsində Ümbülbanunun "Paris günləri" və Marsel Emenin "Vuivra" romanları, Abbas Abdullanın tərcüməsində Mikola Vinqranovskinin "Yerdəyişmə" povesti, A.Puşkin və İ.Bunin, B.Pasternak və M.Svetayeva, V.Popov və T.Tolstoya, A.Andreyev və A.Apuxtin kimi rus müəlliflərinin şer və nəsr nümunələri, çağdaş türk şairləri Edip Cansevər və Kiçik İsgəndərin şerləri çap olundu ki, həmin tərcümələri Azərbaycan oxucusuna Siyavuş Məmmədzadə, Siyavuş Sərxanlı, Tofiq Abdin, Məmməd Alim, Azər Abdulla, Rafiq Tağı təqdim etdilər.

Eyni natamamlıqla və eyni dövrdə "Ulduz" curnalında nə baş verdiyinə göz yetirək. Höte və Uitman, Uayld və Akutaqava, Coys və Lourens, Züskind və Misima, Folkner və Heminquey, Nabokov və Buzzati, Markes və Çoxeli, Mereckovski kimi tanınmış müəlliflərlə yanaşı çağdaş türk şairləri - Çingiz Bektaş, Günel Altıntaş, Engin Aşkın, Atilla Birkiye, Erdal Doğan, Əhməd Ada, Oya Uysal və başqalarının hekayə və şerləri çap olundu. Və bu tərcümə yükünün əsas hissəsi Nəriman Əbdülrəhmanlı və Paşa Əlioğlunun çiyinlərinə düşsə də həmin tərcümələrin sonunda Çingiz Əlioğlunun, Abbas Abdullanın, Məmməd Alimin, Oktay Heydərin, İlqar Fəhminin, Ağca Qasımova və Mehman Musabəyovun da imzaları göründü.

Bu yerdə iki tərcüməçi müəllifin - Nəriman Əbdülrəhmanlı və Paşa Əlioğlunun üzərində dayanmaq istəyirəm. Nəriman gürcü ədəbiyyatından dilimizə tərcümələr edən ən məhsuldar mütərcimdir: o, bu illər ərzində Otar Çeladzenin iri həcmli "Uçuruma çıxaran adam" romanını, Tomaz Çeladzenin "Durna", Merab Abaşidzenin "Kvazimoda" povestlərini, Qoderzi Çoxeli yaradıcılığının əhəmiyyətli hissəsini, eyni zamanda, dünya ədəbiyyatından seçmələr şəklində 30-a yaxın hekayəni dilimizə çevirib. Çağdaş gürcü nəsrinin 20 çap vərəqi həcmində antologiyasını hazırlayıb. Orxan Pamukun "Mənim adım qırmızı" romanı Nəriman Əbdülrəhmanlının son iri həcmli tərcümə işidir ki, sadalanan tərcümələrin xüsusən kitab şəklində oxuculara çatması - bir az ritorikaya varsaq elə çatmamasıda bu illərdəki "tərcümə işinin" altı qırmızı xətlə cızılmalı olan əsas problemidir. Eyni problemlə Paşa Əlioğlu, daha doğrusu, onun tərcümə etdiyi bayaq sadalanan romanlar, həmçinin, İldəniz Qurtulanın "Əmim Hamlet" romanı da üz-üzədir.